Kıdem Tazminatı: Hangi Durumlarda Hak Kazanılır, Nasıl Hesaplanır?

Kıdem tazminatı, iş sözleşmesi belirli sebeplerle sona eren işçiye, işyerinde geçirdiği süre karşılığında ödenen bir tazminattır. 4857 sayılı İş Kanunu 2003 yılında yürürlüğe girmiş olsa da kıdem tazminatı, bu Kanun'un 120. maddesi uyarınca hâlâ 1475 sayılı eski İş Kanunu'nun 14. maddesine göre belirlenir.

Birinci şart: en az bir yıllık çalışma

Kıdem tazminatına hak kazanabilmek için işçinin, işe başladığı tarihten itibaren aynı işverene ait bir veya değişik işyerlerinde en az bir yıl çalışmış olması gerekir. Bir yılı doldurmamış işçi, sözleşme hangi sebeple sona ererse ersin kıdem tazminatı alamaz.

İkinci şart: sözleşmenin kanunda sayılan bir sebeple sona ermesi

Bir yıllık süre tek başına yeterli değildir. İş sözleşmesinin aşağıdaki hallerden biriyle sona ermesi gerekir:

• İşverenin sözleşmeyi, İş Kanunu m.25/II'de sayılan ahlak ve iyiniyet kurallarına uymayan haller dışında bir sebeple feshetmesi,
• İşçinin sözleşmeyi İş Kanunu m.24'te sayılan haklı bir nedenle feshetmesi (örneğin ücretin kanuna veya sözleşmeye uygun ödenmemesi),
• Muvazzaf askerlik hizmeti nedeniyle işten ayrılma,
• Yaşlılık, emeklilik veya malullük aylığı ya da toptan ödeme almak amacıyla işten ayrılma,
• Emeklilik için gereken yaş dışındaki şartları (sigortalılık süresi ve prim ödeme gün sayısı) doldurmuş olan işçinin bu durumu belgeleyerek kendi isteğiyle ayrılması,
• Kadın işçinin, evlendiği tarihten itibaren bir yıl içinde kendi isteğiyle işten ayrılması,
• İşçinin ölümü (bu halde tazminat yasal mirasçılarına ödenir).

Bu listede yer almayan, haklı bir nedene dayanmayan istifa ise kural olarak kıdem tazminatı hakkı doğurmaz.

Tazminat nasıl hesaplanır?

İşçiye, işe başladığı tarihten itibaren her tam yıl için 30 günlük ücreti tutarında kıdem tazminatı ödenir. Bir yıldan artan süreler için de aynı oran üzerinden orantılı ödeme yapılır.

Hesaplamada işçinin son brüt ücreti esas alınır. Bu ücrete, işçiye düzenli olarak sağlanan ve para ile ölçülebilen menfaatler de (örneğin düzenli ödenen yol ve yemek yardımı) eklenir. Uygulamada buna giydirilmiş brüt ücret denir.

Ödenecek yıllık kıdem tazminatı, devlet memurlarına bir hizmet yılı için ödenebilecek en yüksek emeklilik ikramiyesini aşamaz. Bu kıdem tazminatı tavanı memur maaş katsayılarına bağlı olarak dönemsel olarak güncellenir; hesaplama yapılırken fesih tarihinde geçerli olan tavan dikkate alınmalıdır.

Kıdem tazminatı gelir vergisinden istisnadır; tutardan yalnızca damga vergisi kesilir.

Önce arabuluculuk

7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu'nun 3. maddesi uyarınca, kanuna veya iş sözleşmesine dayanan işçi ve işveren alacağı ile tazminat taleplerinde dava açmadan önce arabulucuya başvurmak zorunludur. Arabulucuya başvurulmadan açılan dava, dava şartı yokluğu nedeniyle usulden reddedilir.

Zamanaşımı

Kıdem tazminatı alacağı, iş sözleşmesinin sona erdiği tarihten itibaren beş yıllık zamanaşımına tabidir (İş Kanunu Ek Madde 3). Bu süre, 25 Ekim 2017'den sonra sona eren iş sözleşmeleri için geçerlidir.

Dikkat edilmesi gereken noktalar

• Fesih bildiriminin ve fesih gerekçesinin yazılı olup olmadığı, ileride hakkın varlığının ispatında belirleyici olabilir.
• Haklı nedenle fesih yapacak işçinin, feshin gerekçesini açıkça belirten yazılı bir bildirim yapması ispat açısından önemlidir.
• Ücret bordroları, banka kayıtları ve SGK hizmet dökümü hesaplamanın temel belgeleridir.

Her iş ilişkisinin koşulları farklıdır. Feshin niteliği, çalışma süresi ve ücretin unsurları somut olayda ayrıca değerlendirilmelidir.